Senin, 26 Agustus 2013

MATERI PEMBELAJARAN BHSA JAWA VI THN 2013/2014

NO
MENDENGARKAN
BERBICARA
MEMBACA
MENULIS

Mendengarkan cerita tokoh wayang Pandawa
Menyampaikan tanggapan / pesan
1.   Membaca kalimat  berhuruf jawa menggunakan sandangan
2.   Membaca tehnik ( pidato, dialog)
1.       Menulis huruf jawa
2.       Menulis dengan sandangan  dan pasangan.
3.       Membuat surat pribadi
4.       Tata tembung/ukara
5.       Ukara tanduk / tanggap.
6.       Parikan
7.       Sanepa
8.       bebasan
                               
1.       ASPEK MENDENGARKAN
a.       Anggota keluarga Pandawa
Ayah  :  Pandu Dewanata
Ibu     : Dewi  Kunthi
             Dewi Madrim
Anak  : 
·         Yudistita  =  Punta Dewa
·         Bima              = Wrekudara
·         Arjuna          = Janaka
·         Pinsen          = Nakula
·         Tangsen       = Sadewa
b.      Cerita  Keluarga Pandawa.
Prabu Pandhu dewanata  adalah raja di Ngastina pura, dia mempunyai kelainan fiisik yaitu  kepalanya tengeng. Ia mempunyai kakak  yang juga cacat fisik yakni  Destrarasta  yang tidak bisa melihat.
Pandhu mempunyai dua isteri yaitu  : Dewi kunthi dan Dewi Madrim. Destrarasta mempunyai seorang isteri yaitu Dewi Gendari. Dewi kunthi berputra tiga . Namanya secara berurutan dari yang tertua : Yudistira, Bima, Arjuna sedang Dewi Madrim  berputra kembar  yakni Pingsen dan Tangsen.Sedangkan Dewi Madrim mempunyai anak 100, terdiri dari 99 laki-laki dan 1 perempuan.
Anaknya Pandhu disebut Pendhawa lima, sementara anaknya Destrarastra   disebut korawa satus.
Ketika isteri Pandu melahirkan anak yang ajaib adalah bayi Bimo, bayi itu lahir terbungkus ari-arinya sendiri sehingga disebut bayi wungkus ( seperti bola). Segala upaya dokter dikerahkan untuk mengoperasi jabang bayi tersebut namun tasatupun berhasil. Bahkan seluruh alat yang dipakai untuk mengupayakan terwujudnya bayi malah hiang lenyap menyatu dengan badan bayi. Sehingga Bimo semakin sakti mandrguna.
Untuk dapat  menyempurnakan badan Bimo maka keluarga pendawa membuang bayi Bima ke tempat yang bernama kuburan Gandamayit. Di hutan itulah bayi Bima bertemu dengan gajah yang bernama Sena, maka oleh Sena bayi tersebut diinjak dan pecahlah ari-ari pembungkus tersebut.
Sehingga  nama Bima juga sering disebut  Sena  atau Bratasena.

2.       ASPEK BERBICARA  ( Sama dengan Materi Bhs Indonesia )
Menanggapi masalah dengan menggunakan bahasa yang runtut dan sopan
Persoalan – persoalan yang sering dihadapi anak – anak saat ini sangat beragam.  Meskipun demikian hendaknya kita bisa membedakan mana yang harus kita hindari maupun yang bisa kita jalankan.

Berikan Saran dan tanggapan terhadap maslah – masalah yang muncul di bawah ini :
NO
MASALAH
SARAN
ALASAN
1
Koboi junior sering mencontek Grace, bila tidak diberi ia akan marah.


2
Agus sering terlambat ke sekolah, katanya ia tidak bisa bangun pagi


3
Devon sering membuat gaduh di kelas, sehingga teman – temannya merasa jengkel.




3.       ASPEK MENULIS

A.      HURUF JAWA NGELEGENA
HA
a
NA
n
CA
c
RA
r
KA
k
DA
f
TA
t
SA
s
WA
w
LA
l
PA
p
DHA
d
JA
j
YA
y
NYA
v
MA
m
GA
g
BA
b
THA
q
NGA
z

B.      SANDAHANGAN
1.       Sandhangan swara
Wulu
……i

Pada lungsi
…….

pepet
…….e

Pada pangkat
……

Suku
…..u

Cakra  ra
]

Taling
[

Cakra  keret
…..}

Taling tarung
[ o

Cakra la
….L

Layar
…../

Cakra  wa
……W

Cecak
……=

Pengkal
…..-

Wignyan
…..h

Pa cerek
……x

Pangkon
……\

Nga lelet
……

Pada lingsa
…..,

Adeg - adeg
……




2.       Penggunaan sandhangan swara:
a.          WULU
1.       Rini       =
2.       lili          =
3.       tiwi     =
b.         SUKU
1.       Turu   =
2.       Gulu  =
3.       Buku =
c.          TALING
1.       Tere   =
2.       Lele   =
3.       Kere  =
d.         TALING TARUNG
1.       Toro  =
2.       Lolo  =
3.       Coro  =
e.         PEPET
1.       Gete  =
2.       Lemu  =
3.       Reca   =

3.       Penggunaan Sandhangan panyigeg
a.       LAYAR
1.       Sudar    =
2.       Bubar    =
3.       Sumur   =
b.      WIGNYAN
1.       Suluh     =
2.       Butuh    =
3.       Rubuh   =

c.       CECAK
1.       Sarung  =
2.       Burung =
3.       Bokong =
C.      PASANGAN
Pasangan adalah  : huruf jawa yang dipakai untuk menulis suku kata yang mati.
Huruf mati dalam penulisan huruf jawa adalah :
1.       Huruf konsonan yang tidak diikuti vocal dalam pemisahan suku
Misalnya  : 
a.       Sulak              =  su  - la  - k      :  K   mati tetapi letaknya di belakang
b.      Sapta             =  sa  -  p  -  ta    :  P   mati tetapi di tengah huruf.
c.       Bila huruf mati terletak diakhir  suku  dan tidak ada kalimat berikutnya maka penulisannya  pakai sandangan pangkon.
Misalnya :
1.       Sulak    =  su  - la  - k   =  su  l  k\
2.       Bapak =   b a  -  pa  - k     =  b  p   k\
d.      Bila huruf mati  di tengah suku  maka penulisannya memakai pasangan.
Penulisan pasangan   ditulis di bawah huruf, namun ada yang ditulis  disamping.
        Yang ditulis disamping  adalah : Pasangan  ha   sa   pa
        Yang ditulis di bawah huruf matinya adalah selain  Ha  Sa  Pa
2.       Hati – hati  huruf  h, r, ng, ny.
Huruf  ini   penulisannya  tidak menggunakan pasangan, melainkan memakai sandhangan.


Pasangan yang pertama akan dipelajari adalah : Pasangan utuh.
Yang termasuk pasangan utuh adalah pasangan yang penulisannya sama presis dengan huruf dentawiyanjana nglegena.

Misalnya :
Ra                                   = r
Ya                                   = y
Ga                                  = g
Nga                                = z
1.       Bu lik rani             = bu    -  li      -  k      -  ni   =  bu   li   kR  ni
                                                       ra
2.       Bu lik  yati            = bu   -   li      -  k     -  ti      = bu     li        kY   ti
                                                       ya
3.       Pitik  galak            = pi   -   ti      - k  - la - k    = pi         tiG    lk\
           Ga

4.       Ngajak  ngalor   = nga  -  ja    -  k  –lo –r    =z  j  kZ [l/o  
                                                      Nga


D.      NULIS LAYANG
1.       Surat yang baik mempunyai cirri – cirri :
a.       Bahasane runtut  ( alur bahasa tertata rapi )
b.      Ngajeni                        ( memiliki rasa hormat bagi yang dikirimi surat )
c.       Tata tulise bener      ( susunan tata bahasanya benar )
2.       Bagian – bagian surat :
a.       Titi mangsa                     ( Tempat dan tanggal surat ditulis )
b.      Satata basa                 ( Yang dituju dalam surat dan ditulis didalam bagian surat )
c.       Adangiyah                   (  salam pembuka dalam surat )
d.      Purwaka basa            ( kalimat Pembuka layang )
e.      Surasa basa                                ( isi dari layang)
f.        Wasana basa              ( kalimat penutuplayang )
g.       Peprenahan               ( nama penulis dalam hubungan kekeluargaan yang dikirim
                                    surat )
h.      Tanda tangan
i.         Nama terang

E.       TATA TEMBUNG lan TATA UKARA
1.       Tembung Lingga:
Tembung lingga adalah  : Kata   yang belum  berubah.
Perubahan kata disebabkan oleh adanya penambahan imbuhan.
Imbuhan  di depan   :  Ater – ater 
Ater- ater jumlahnya ada 6 namun untuk kelas IV hanya salah satu yang akan di bahas yaitu : Ater- ater  dak; ko ; di
Dak  = pengganti orang pertama. 
             Dak    +  pangan   =  dakpangan     = aku makan
             Dak    +  sowek     = daksowek        = aku sobek.
Imbuhan di tengah  :  Selelan 
Seselan di tengah   ada   :   In, um, l,  dan r
                Misal                     :  tugel   +  in       = tinugel                              sebar   +  um   =  Sumebar
                                                   Sigar   +  in       = sinigar                                teka     +  um   =  tumeka
                                                  Kelip  +  r            = kerelip                              Siwer  +    l     =   Sliwer
                                                 
Imbuhan di belakang  :  Penambang
Penambang  banyak juga macamnya, antar lain :
a.       Ku,mu,e
Sepatuku,sepatumu,sepatune
b.      An
Pangan  = panganan
c.       I
Suwek  + I   =  suweki
Gawa    + I   =  suweki
d.      A,ana,na,en
Jupuk    :  Jupuka   ;  jupukana ; jupukna; jupuken

2.       Tembung andahan:
Tembung  kang wis owah amarga oleh ater-ater ;  seselan;  penambang
Conto:
no
Tembung lingga
Kata dasar
Tembung andahan
Kata perubahan
ketrangan
1
tulis
tulisan
Tulis  +  an
2
laku
mlaku
M       +  laku
3
sapu
nyapu
An   +  sapu
4
pangan
Dak pangan
Dak   +  pangan

F.       TEMBUNG SAROJ A
Tembung saroja yaitu tembung rangkep kang tegese  meh pada.( dua kata  yang mempunyai arti sama )
Contone :                                    
a.       Sato kewan                                        = bermacam – macam hewan
b.      Tangga teparo                                   = tetangga
c.       Welas asih                                           = belas kasih
d.      Adap asor                                            = rendah hati
e.      Ayemtentrem                                   = senang bahagia
G.     TEMBUNG ENTAR
1.      Tembung Éntar yaiku tembung loro utawa luwih sing digabung dadi siji lan tegesé dadi béda saka asal-usulé. Tembung éntar tegesé ora kaya teges saluguné (kata kiasan) utawa tembung kang ora kena ditegesi sawantahé baé. Ing basa Indonesia diwastani tembung silihan (kiasan), ing basa walanda diwastani Figuurlijke betekenis.
2.      Tuladha tembung éntar.

·   Abang kupingé tegesé nesu
·   Abang-abang lambé tegesé Ora tenanan/ lamis
·   Abang rainé tegesé nandhang isin
·   Abot sanggané tegesé rekasa
·   Adol ayu tegesé pamèr ayu
·   Adol kringet tegesé nyambut gawé abot banget
·   Amba jangkahé tegesé akeh usahané
·   Ala jenengé tegesé Ora bisa dipercaya
·   Ati kethul tegesé ora bisa ngrasa
·   Atiné momot tegesé sabar banget


3.       PARIKAN
  • Tegese Parikan
Parikan yaiku unen – unen kang dumadi saka rong ukara. Ukara sepisanan kanggo narik kawigaten, lan ukara kapindho minangka isi.
Parikan iku kaya pantun nanging mung rong larik, parikan migunakake purwakanthi guru swara.
Paugeran utawa pathokane parikan
Cacahing wanda kapisan, kudu padha karo ukara kapindho.
Ukara sing ngarep kanggo bebuka dene ukara sabanjure minangka isi, wos.
Tibaning ukara kang kapisan kudu padha karo ukara sing kapindho.
Parikan bisa dumadi saka rong gatra utawa patang gatra.
  • Tuladha parikan
Parikan (4 wanda + 4 wanda) x 2
a. Pitik blorok, manak siji. Jare kapok, malah ndadi
b. Wajik klithik, gula Jawa. Luwih becik, sing  prasaja.
c. Nyangking ember, kiwa tengen. Lungguh      jejer, tamba kangen.
d. Plesir sore, dina ahad. Naksir kowe, kakeyan ragat.
e. Plesir sore, dina minggu. Naksir kowe ora kewetu.
Parikan (4 wanda + 6 wanda) x 2
Bisa nggender, ora bisa ndemung. Bisa jejer, ora bisa nembung.
Bisa nggambang, ora bisa nyuling. Bisa nyawang, ora bisa nyandhing.
Manuk emprit, menclok godhong tebu. Dadi murid, sing sregep sinau.
Parikan (3 wanda + 5 wanda) x 2
Bayeme, wis kuning – kuning. Ayeme, yen wis nyandhing.
Timune, diiris – iris. Gumune, ora uwis – uwis.
Sirahe, dianguk -  anguk. senenge, yen wis kepethuk.
Parikan (4 wanda + 8 wanda) x 2
Klapa sawit, wite dhuwur wohe alit. Isih murid aja seneng keceh dhuwit.
Kembang menur, sinebar den awur – awur. Yen wis makmur, aja lali mring sedulur.
Rujak dhondhong, pantes den wadhahi lodhong. Yen wis condhong, tindakena gotong royong.
Tawon madu, ngisep sari kembang jambu.  Aja nesu, yen ditudhuhna luputmu.
Parikan (8 wanda + 8 wanda) x 2
.Gawe cao nangka sabrang, kurang sirup luwih banyu. Aja awatak gumampang, den sengkud nggregut  sinau.
Jangan kacang winor kara, kaduk uyah kurang gula. Piwelingku mring pra siswa, aja wedi ing rekasa.
kayu urip ora ngepang, ijo-ijo godhong jati. Uwong urip ora gampang, mula padha ngati-ati
Parikan padinan
Kece, ora enak. Melu kowe ora kepenak
Ngetan, bali ngulon. Tuwas edan, ora klakon.
Peyek diremet – remet. Ngenyek, aja banget – banget.
Pitik walik, jambu wulung. Dilirik, wadul mring kakung
Pitik walik saba kebon. Ketoke cilik jebul babon.
Manuk emprit nucuk pari, dadi murid bukune keri.

4.       SANEPA

Candrane Perangane Awak



01. Alise nanggal sepisan

02. Astane nggendhewa gadhing

03. Athi-athine ngudhup turi

04. Bangkekane nawon kemit

05. Bathuke nyela cendhani

06. Bokonge manjang ilang

07. Cahyane sumunar

08. Drijine mucuk eri

09. Godhege simbar rumembun

10. Gulune angelung gadhung

11. Gulune ngolan-olan

12. Idepe tumenga tawang

13. Irunge ngudhup mlathi

14. Irunge kencana pinatar

15. Kempole ngembang pudhak

16. Kempole nyuthang walang

17. Lakune kaya macan luwe

18. Lambene nggula sathemlik

19. Lambene nyigar jambe

20. Lambene manggis karengat

21. Lembehane mblarak sempal

22. Lengene nggendewa pinenthang

23. Mripate blalak-blalak

24. Mripate liyep lindri

25. Pakulitane ngulit langsep

26. Pamulune bengle kairis

27. Pamulune prada binabar

28. Pawakanae sedhet singset

29. Pipine nduren sajuring

30. Polatane ruruh jatmiko

31. Praene ndamar kanginan

32. Pundhake nraju mas

33. Rambute ngandhan-andhan

34. Rambute ngembang bakung

35. Sinome micis wutah

36. Sinome mbibis mabur

37. Susune nyengkir gadhing

5.       BEBASAN

Andaka ketaman wisaya : Wong prekaran, bareng rumangsa arep kalah, banjur minggat.

Anak-anakan timun :
Ngopeni bocah (lumrahe bocah wadon) bareng wis banjur dipek bojo .

Aji-aji waringin sungsang :
Jinising aji-aji sing njalari awak bisa digdaya.

Bacin-bacin iwak ala-ala sanak :
Sanajan ala, jalaran isih sedulur, mesthi ora tega yen nganti nandhang sangsara.

Bali menyang kinjeng dome : Wong cilik dadi wong ngaluhur , nanging banur dadi wong cilik maneh.

Bathang gajah :
Tilas wong gedhe.

Banyu gege : Banyu diwenehi kembang lan dimantrani kanggo ngedusi bayi.

Banyu pinerang : Pasulayan ing antarane sedulur, mesthi banjur pulih maneh.

Banyu tangi : Banyu anget (banyu tawa kacampuran wedang) kanggo ngedusi bocah.

Banyu tuli : Banyu kang kanggo syarat nambani wong lara.

Banyu windu : Banyu kang diwayokake.

Bebasan godhong mlumah dikurepake, godhong mureb dilumahake : Anggone nggoleki tliti banget.

Bocah aras kembang : Gampang disihi bendara.

Bubuk oleh leng : Wong duwe sedya ala, banjur oleh dalan sing prayoga.

Byung-byungan kaya tawon kambu
: Ora ngerti marang lungguhe rembug, anut grubyug ora ngerti ing rembug.

Bramara mangrurah kusuma : Kombang ngrusak kembang.

Brakithi angkara madu
: Wong tumeka tiwas jalaran saka pekaremane . Brakithi = semut.

Cablek-cablek lemut : Nindakake pegaweyan sing remeh.

Caruk banyu : Gedhe cilik, ala becik dianggep padha bae, racak.

Cebol ngayuh lintang : Wong cilik (sekeng) nduweni panggayuh sing gedhe, mokal kelakone.

Cedhak kebo gupak : Sesrawungan karo wong ala, mesthi katute.

Dadia godhong moh nyuwek dadia banyu moh nyawuk : Wong sing ora gelem sesrawungan maneh.

Debog bosok galih asem : Ucape wong yen kepethuk (weruh) mayit digotong. Miturut gugon tuhon ngucap mangkono mau supaya slamet.

Dibalang kembang mbalang tai : Diapiki males ala.

Dicutat kaya cacing : Ditundhung kanthi cara kang siya-siya.

Diedu padha banyune : Diedu tunggal guru lan ngelmu.

Dikayu alakake : Dianggep wong ala , dicecamah.

Dikena iwake, aja nganti buthek banyune : Bisaa kaleksanan sing disedya, aja nganti gawe gendra.

Ditemu kuwuk : Diwales (diprawasa) dening mungsuhe ing papan kang prayoga kanggo males.

Dolanan ula mandi :
Nindakake pakaryan sing mbebayani banget.

Dom sumuruping banyu :
Tindak nyamar, laku dhedhemitan nganti sedyane ora kaweruhan dening wong liya.

Enggon welut didoli udet : Wong pinter diumuki kapinteran.

Gajah meta cinancang wit sidaguri, patine cineker ayam : Kraman aran Dirana (anake sratine Gajah aran Dirada ) Kepikut, dicancang ing wit sidaguri, wusanane tumeka pati dirampog sarana dicocogi dom.

Gajah ngidak rapah : Wong sing nerak wewalere (angger-anggere) dhewe.

Giri lusi janma tan kena ingina : Ingatase cacing bae bisa munggah gunung, apa maneh manungsa, babar pisan ora kena diina.

Golek banyu bening : Maguru, madhukun.

Gurem thethel-tehthel : Wong cilik (sekeng) duwe panjangka sing ora majad sarana ngedol barang darbeke.

Iwak kalebu ing wuwu : Wong sing kena krenahing mungsuh ora bisa ucul maneh.

Jangkrik mambu kili : Wong sing nduweni watak brangasan dikileni, mesthi gampang muntabe.

Jaran kembang duren : Jaran kang ulese kuning.

Jati ketlusuban ruyung : 1. Kalebon telik sandi (mata-mata). 2. Golongane wong becik lkalebon wong ala.

Kakehan gludhug kurang udan : Wong kang akeh guneme, nanging ora ana nyatane.

Kaya kinjeng tanpa soca
: Tumindak nunak-nunuk jalaran ora ngerti tata-caraning panggenan sing di parani.

Kaya welut dilengani : Guneme lunyu banget, anggone padu pinter banget.

Kandhang langit kemul mega : Wong sing klambrangan, ora duwe omah.

Kesandhung ing rata, kebentus ing tawang : Nemoni bebaya (reribed) ing papan sing ora mbebayani.

Kekudhung walulang macan : Aling-aling wong sing nduweni panguwasa, supaya gampang ketekan sedyane.

Kembang paes : Kembang sing sepisanan, lumrahe ora dadi woh.

Kembang setaman : Kum-kuman kembang sing apik-apik kanggo sarat mijiki temanten.

Kendhit mimang kadang dewa : Kalis saka bebaya.

Ketiban ndaru : 1. Katekan bendara utawa karawuhan wong gedhe. 2. Wong oleh kabegjan gedhe.

Ketiban pulung : Tampa kabegjan gedhe.

Kleyang kabur kanginan : Lunga menyang endi-endi ora karuwan sing dijujug.

Kriwikan dadi grojogan : Prekara sepele wusanane dadi gedhe.

Kucing kembang asem : Kucing sing ulese abang semu kuning.

Kumenthus ora pecus : Umuk, nanging bisa mrantasi gawe.

Kumrisik tanpa kanginan : Ngandhakake resike atine, jalaran kuwatir diterka.

Lawas-lawas kawongan godhong : Wong ngabdi suwe-suwe mesthi ora kanggo.

Lebak ilining banyu : Wong cilik (andhahan ) lumrah kanggo tebane kaluputan ( Kaluputane wong gedhe lumrahe ditibakake andhahane.

Londho-londho walang sangit nggendhong kebo : Katone ora nduweni ati ala, nanging satemene nduweni ati sing culika banget.

Kana nggone kana wite : Ukara iku lumrahe diucapake samangsa wong nemoni lelakon ala, maksude supaya awake dhewe utawa kulawargane ora ketaman lelakon sing kaya mangkono.

Kayu taun : kayu sing lumrah dianggo balungane omah kajaba kayu jati, kayata : kayu weru, nangka, sengon lsp.

Kayu bakar : kayu sing diaanggo urub-urub utawa adang.

Kayu apu : jejnengte tetuwuhan sing kumambang ing segara.

Kayu manis : jenenge wit sing klikane legi semu pedhes.

Kebanjiran segara madu : Oleh kabegjan sing kaluwih gedhe.

Kemladheyan ajak sempal : Sadulur sing ngajak marang karusakan.

Kutuk marani sunduk : Wong kang niyat marani bebaya.

Kutuk nggendhong kemiri : Wong manganggo (berpakaian) mompyor ngambah dalan sing mbebayani (akeh begale).

Madu angin : Ngrembug (regejegan) bab sing tanpa guna.

Mburu kidang lumayu: Mburu rejeki sing durung mesthi bisa kagayuh.

Mbuwang rase oleh kuwuk :
Nampik barang ala, oleh barang sing luwih ala.

Malang nggambuhi : Jejodhowan, sing wadon awake luwih gedhe tinimbang sing lanang.

Malang kadhak : Mathentheng ngatonake kuwanene.

Mburu uceng kelangan dheleg : Ngangkah barang sepele, malah kelangan barang sing luwih gedhe.

Meneng wada uleren : Wong meneng bae naging duwe sedya ala.

Mubra-mubru blabur madu : Sarwa kecukupan uripe malah kepara turah-turah rejekine.

Mungkur gangsir : Wong sing ora gelem cawe-cawe, ora melu-melu tumindak.

Nandur pari jero : Gawe kabecikan marang wong liya kanthi pangarep-arep bisaa nampa piwales.

Nandur wiji keli : Ngopeni turune wong luhur.

Ngangsu banyu ing kranjang : Meguru, sawise oleh ngelmu ora dipigunakake.

Ngandhut godhong randhu : Pepindhane wong guneme mencla-mencle.

Ngalasake negara : Wong tumindak sageleme dhewe, ora ngelengi aturan.

Ngaub awar-awar : Ngenger utawa ngawula marang wong sekeng, wong sing ora sugih utawa ora duwe panguwasa.

Ngaturake kidang lumayu : Nuduhake rejeki sing angel pangalape (nyekele).

Nggantang sari : mbobot, meteng.

Nggarap sari : nggarap toya, menstruasi.

Nggayuh ing tawang : Wong duwe pepenginan sing tangeh bisa kaleksanan.

Nggugat kayu aking : Nggugat wong sing wis mati.

Nglancipi singating andaka : Nenangi (membangunkan) nepsune wong sarana diwaduli apa-apa sing njalari ora senenge atine.

Nglaler wilis :
Wong nglakoni panggawe nistha. Wilis = ijo.

Nglangkahi oyod mimang : Bingung. Mimang = oyod wringin, asring kanggo nulak bebaya sarana dikendhitake.

Ngubak-ubak banyu bening : Gawe rerusuh ing panggonan kang wis tentrem.

Ngubak-ubak suwakane dhewe : Gawe rerusuh ing wilayahe dhewe .

Nguyahi segara : Menehi barang (sumbangan) marang wong sugih.

Nrenggiling hangapi mati : Katone ora nggatekake barang sing lagi dirembug, nanging satemene nggatekake banget.

Nyalulu nruwelu : Wong mara menyang omahe wong duwe gawe nanging satemene ora diundang.

Nyawat abalang wohe : Wong lanang ngarah wanita alantaran sedulure wong wadon iku .

Nyundhang bathang bantheng : Njunjung wong gedhe sing wis apes.

Nyumur gumuling : Wong sing babar pisan ora bisa nyimpen wewadi, yen krungu warta sing wadi dicritakake kabeh (glogok sok).

Nguthik-uthik macan dhedhe : ganggu gawe wong sing lilih nepsune.

Oleh angin becik : Ana ungup-ungpe arep tampa kabegjan.

Ora ana banyu mili mandhuwur : Watak wantune anak mesthi kaya wong tuwane.

Pancuran kaapit sendhang : Anak 3 lanange 1 dumunung ing tengah.

Pantisari : Omah sing dumunung sing tengahing patamanan.

Rampek-rampek kethek : Nyanak -nyanak wong ala mesthi kena alane.

Rebut sari : Ungkul-ungkulan apike.

Sandhing celeng boloten : Sesrawungan karo wong ala, mesthi katute.

Sandhing kirik gudhigen : Sesrawungan karo wong ala mesthi katute.

Sanggar waringin : Bisa aweh pangayoman marang kadang kadeyane.

Salin slaga : Malih kelakuwane utawa pikirane . Slaga = Sing mbungkus kembang sadurunge kembang mekar (kelopak bunga).

Sarining pangan : pathi , zat pangan sing migunani awak.

Sawahe mung didol oyodan : Sawahe didol sapanenan. Ora sataun gadhu lan rendhengan.

Semut ngadu gajah : Wong cilik nadu wong gedhe.

Semut marani gula : Wong kang marani kamelikan (rejeki, pakareman, lsp)

Semut ireng anak-anak sapi
: Dewi Sapudi (garwa pangrembe Prabu Brawijaya Majapait) pekulitane ireng manis, peputra Bondhan Kejawan kang sinebut Lembu peteng.

Sendhen kayu aking : Digugat nganggo tameng wong sing mati.

Setan nunggang gajah :
Wong sing mung kepengin sakepenake dhewe.

Sinawuran sari ginanda wida jebat kasturi : Disebari kembang sing di urab wewangi saka dhedhes. Ganda-wida : dhedhes lan boreh. Jebat kasturi = dhedhes (wewangi saka klanjere rase. Jebat = kasturi.

Singidan nemu macan : Nyamar malah konangan panggedhene sing wis ngerti marang sedyane.

Sirat-sirat madu : Mung kanggo lelamisan bae.

Sulung alebu geni : Akehe pepeati ing paprangan, jalaran saben wadya sing arep lumawan mesthi mati.

Sumur lumaku tinimba : Wong sing kumudu-kudu dijaluki wuruk.

Suwe mijet wohing ranti : Pegawean sing gampang banget.

Taman sari : Patamanan , papan sing kanggo suka-suka parisuka.

Tengu mangan brutune : Wong dipercaya ngreksa barang-barang, malang dicolongi dhewe.

Thathit ngima unthit : Wong gedhe sing ngatonake pangwasane.

Timun jinara :
Pakaryan sing gampang banget.

Timun wungkuk jaga imbuh :
Wong bodho mung dianggo sedhiyan manawa ana kekurangan.

Timun mungsuh duren : Wong ringkih memungsuhan karo wong santosa.

Timun wuku gotong wolu : Pralambange R. Sutawijaya, jumenege ratu Mataram kanthi pambiyantune priyayi wolu yaiku : 1. Ki Pamanahan 2. Ki Jurumartani 3. Ki Jurukithing 4. Ki Buyut Wirasaba 5. Ki Panjawi 6. Tumenggung Mayang 7. Adipati Batang 8. Pangeran Made Pandan.

Trahing kusuma = rembesing madu = tedhaking andawarih : turuning bangsa luhur. Danawarih = danawa (buta) + arih (arih, mungsuh) = mungsuhe buta.

Tunggal banyu : Tunggal ngelmu, tunggal guru kebatinan.

Udan kethek macan dhedhe:
Udan nanging srengengene isih ketara.

Ula marani gebug :
Wong kang njarag marani bebaya.

Ula marani gitik :
Wong kang njarag marani bebaya.

Ula dhaulu :
Ula sing sirahe loro (mung ana ing dongeng).

Uripe aji godhong jati aking : Wong sing babar pisan ora kajen, disepelekake.

Wani cur-curan banyu kendhi : Wani sumpah.

Wanita srigunung : Wanita yen disawang saka kadohan katon ayu.

Wanita sritaman : Wanita yen disawang katon ayu saka cedhakan.

Wastra bedhah kayu pokah : Ketaton nganti putung balunge.

Wedang lelaku tumper cinawetan : Bocah karam jadah disirik kanca-kancane.

Witing tresna jalaran saka kulina: Sing njalari tuwuhe rasa tresna jalaran kerep srawung.

Wringin kurung : Wringin sing

Tidak ada komentar:

Posting Komentar